Alaq otları və onlarla mübarizə üsulları

Kənd təsərrüfatında məhsuldarlığı azaldan əsas amillərdən biri alaq otlarıdır. Onlar əkilən bitkilərlə su, qida maddələri və günəş işığı uğrunda rəqabət aparır, məhsulun keyfiyyətinə və miqdarına mənfi təsir göstərir. Onlarla düzgün mübarizə aparılmadıqda məhsuldarlıq azalır, xərclər artır. Bununla yanaşı, alaq otlarının təbiət və ekosistem üçün müəyyən faydaları da vardır. Əsas məsələ düzgün idarəetmədir: faydalı tərəflərdən istifadə etmək, zərərli təsirlərini isə minimuma endirmək. Aşağıda hər iki xüsusiyyətə ayrılıqda nəzər salacağıq.

Alaq otlarının zərərləri

1. Məhsuldarlığın azalması – Əkin bitkilərinin böyüməsini ləngidir, qida və suyu özünə çəkir.
2. Xəstəlik və zərərverici mənbəyi – Bir çox alaq otları kənd təsərrüfatı bitkilərinə yoluxan xəstəliklərin daşıyıcısıdır.
3. Əkin işlərinin çətinləşməsi – Torpağı ələ keçirir, becərmə və biçin işlərini çətinləşdirir.
4. Su itkisi – Torpağın nəm ehtiyatını azaldır, quraqlıq şəraitində əsas bitkilərin inkişafına mane olur.
5. Məhsulun keyfiyyətinə təsir – Bəzi hallarda məhsulun dadına, görünüşünə və saxlanma müddətinə mənfi təsir göstərir.

Alaq otlarının faydaları

Alaq otları ümumilikdə zərərli sayılsa da, təbiətdə müəyyən faydalı xüsusiyyətlərə də malikdir:

• Torpağın münbitliyini artırır – bəzi alaq otları kökləri vasitəsilə torpağı azot və üzvi maddələrlə zənginləşdirir. Həmçinin, yaşıl kütlə kimi də torpağa qarışdırıldıqda onun tərkibini üzvi maddələrlə zənginləşdirir. Bəzi alaq otlarını (sideratları) bu məqsədlə bilərəkdən əkirlər. Bu barədə də aşağıda məlumatımız var.
• Torpağın dərin qatlarını yumşaldır – kökləri güclü və dərinə gedən bəzi alaq otları torpağın sərt qatlarını parçalayır, onun havalanmasına kömək edir.
• Eroziyanı azaldır – torpağı örtərək külək və su eroziyasının qarşısını qismən ala bilir.
• Arılar və digər faydalı həşəratlar üçün qida mənbəyi rolunu oynayır.
• Quşçuluqda, heyvandarlıqda yem bazası kimi – quşlar, heyvanlar, hətta torpaqda yaşayan mikroorqanizmlər üçün əlavə qida bazası yaradır.
• Təbii dərman xammalı – bəzi alaq otları xalq təbabətində müalicəvi vasitə kimi istifadə olunur.

Alaq otları ilə mübarizə üsulları

1. Mexaniki üsullar

• Əkin sahələrinin vaxtında şumlanması, kultivasiya olunması.
• Əl ilə və ya texnika ilə alaq otlarının təmizlənməsi.

2. Aqrotexniki üsullar

• Əkin növbəsi – eyni bitkini illərlə eyni yerdə əkməmək.
• Sıx səpin – əsas bitkinin torpağı tez örtməsi və alaq otlarına yer saxlamaması.
• Səpindən əvvəl və sonra suvarma və torpağın becərilməsi.

3. Bioloji üsullar

• Alaq otlarına qarşı faydalı həşəratlardan və mikroorqanizmlərdən istifadə.
• Təbii düşmənlərin tətbiqi ilə onların çoxalmasının qarşısını almaq.

4. Kimyəvi üsullar

• Xüsusi herbisidlərin tətbiqi.
• Kimyəvi maddələrdən istifadə zamanı torpaq və məhsulun çirklənməməsinə diqqət yetirmək vacibdir.

5. Alovla yandırma üsulu

• Alaq otlarının ilkin mərhələsində əsas bitkiyə zərər vurmadan alovla yandırma üsulu.
• Bu üsulla qısa müddətdə tətbiq edilən alov yalnız alaq otlarının kiçik cücərtilərini məhv edir, becərilən bitkini isə yandırmaq üçün kifayət etmir.

Alaq otları ilə mübarizədə kimyəvi üsul (herbisidlər)

Kimyəvi üsul alaq otlarına qarşı ən geniş yayılmış və təsirli mübarizə formalarından biridir. Bu üsulda xüsusi hazırlanmış dərman vasitələri – herbisidlər tətbiq olunur.

Herbisidlərin üstünlükləri

• Qısa müddətdə geniş sahədə alaq otlarını məhv edir.
• Mexaniki əməyə qənaət olunur.
• Xüsusilə çoxillik, kökləri dərin olan alaq otlarına qarşı daha təsirlidir.

Herbisidlərin çatışmazlıqları

• Düzgün seçilmədikdə əkin bitkilərinə də zərər verə bilər.
• Torpaqda kimyəvi qalıqların qalması mümkündür.
• Təbiət və ekoloji mühitə əlavə yük yaradır.

İstifadə qaydaları

• Herbisidlər yalnız mütəxəssis tövsiyəsi ilə istifadə edilməlidir.
• Doza və vaxt çox önəmlidir – əks halda həm torpağa, həm də məhsula ziyan dəyə bilər.
• Əkin dövriyyəsinə, torpaq növünə və alaq otunun cinsinə uyğun preparat seçilməlidir.

Alaq otları ilə mübarizədə alovla yandırma üsulu

Bəzi ölkələrdə alaq otlarına qarşı alternativ üsul kimi alovla yandırma texnologiyası tətbiq olunur. Bu üsulda xüsusi alətlərdən istifadə edilməklə alaq otlarının üzərinə yüksək temperatur verilir və onların hüceyrə toxumaları məhv edilir.

Alovla mübarizənin üstünlükləri

• Torpaqda kimyəvi qalıq saxlamır.
• Çox vaxt ekoloji cəhətdən daha təhlükəsiz hesab olunur.
• Xüsusilə səthin üst qatında olan gənc alaq otlarına qarşı çox effektlidir.

Çatışmazlıqları

• Yalnız kiçik və orta sahələrdə tətbiq olunur, geniş ərazilərdə praktik deyil.
• Yanğın təhlükəsi riski var, ona görə ciddi ehtiyat tədbirləri tələb olunur.
• Çoxillik, dərin köklü alaq otlarına qarşı o qədər də təsirli deyil.

İstifadə sahələri

• Orqanik kənd təsərrüfatı təsərrüfatlarında.
• Kimyəvi dərmanlardan qaçınılan ərazilərdə.
• Kiçik bağlarda və tərəvəzçilik sahələrində.

Faydalı alaq otları

Alaq otları adətən zərərli hesab olunsa da, onların bəziləri kənd təsərrüfatında və təbiətdə mühüm faydalar verir. Bu bitkilər torpağın münbitliyini artırır, strukturunu yaxşılaşdırır və hətta bəzi hallarda gələcək əkinlər üçün təbii gübrə rolunu oynayır. Bəzi fermerlər faydalı alaq otlarını yaşıl gübrə (siderat) kimi yetişdirir və müəyyən müddətdən sonra torpağa qarışdırırlar. Bu üsul kimyəvi gübrələrin istifadəsini azaldır, torpağın sağlamlığını qoruyur.

Siderat kimi əkilən bitkilər

Siderat – torpağı yaxşılaşdırmaq üçün xüsusi olaraq əkilən və daha sonra şumlanaraq torpağa qarışdırılan bitkilərə deyilir. Onlar həm torpağın strukturunu, həm də qida maddələri tərkibini zənginləşdirir. Siderat bitkiləri kimyəvi gübrələrə təbii alternativ hesab olunur.

Sideratların faydaları

• Torpağı azotla zənginləşdirir – xüsusən paxlalılar köklərindəki azot yığan bakteriyalar vasitəsilə.
• Torpağın strukturunu yaxşılaşdırır – kökləri sərt qatı parçalayır, torpağı yumşaldır.
• Üzvi maddə artırır – şumlandıqda yaşıl kütlə torpağa qarışaraq humus əmələ gətirir.
• Eroziyanın qarşısını alır – torpağın üstünü örtərək külək və su eroziyasına qarşı qoruyur.
• Zərərvericilərə və xəstəliklərə qarşı mübarizə aparır – bəzi sideratlar (məsələn, xardal) torpaqdakı zərərli mikroorqanizmləri azaldır.

Ən çox istifadə olunan siderat bitkiləri

1. Xardal
   • Torpağı tez örtür, alaq otlarının inkişafına imkan vermir.
   • Kök sistemində toplanan maddələr torpağı dezinfeksiya edir.
2. Yonca və digər paxlalılar (qarayonca, noxud, vələmir)
   • Torpağı azotla zənginləşdirir.
   • Çoxillik yonca torpağın dərin qatlarına qədər təsir göstərir.
3. Çovdar
   • Torpağı yaxşı örtür, eroziyanın qarşısını alır.
   • Sərt torpaqları yumşaldır.
4. Yaşıl noxud (vetch)
   • Torpağın qida ehtiyatını artırır.
   • Çox tez böyüyür və qısa müddətdə yaşıl kütlə verir.
5. Şalgam və digər xaççiçəklilər
   • Kök sistemi torpağın dərin qatlarına işləyir.
   • Torpağı həm yumşaldır, həm də mikroorqanizmlər üçün əlverişli şərait yaradır.

Sideratların tətbiq vaxtı

• Taxıl biçinindən sonra, boş qalan sahələrə əkilə bilər.
• Payızlıq səpinlərdən əvvəl şumlanaraq torpağa qarışdırılır.
• Bağ və bostanlarda mövsüm arasında torpağın bərpası üçün istifadə olunur.

Beləliklə, alaq otlarına düzgün yanaşsaq və onu düzgün idarə edə bilsək, onun zərərlərini minimuma endirə və hətta ondan faydalar da əldə edə bilərik. Bunun üçün də alaq otlarını düzgün tanımalı və ərazimizə və becərdiyimiz əkinlərimizə təsirini düzgün qiymətləndirməyi və lazımi tədbirləri vaxtında və düzgün tətbiq etməyi bacarmalıyıq.